Kunstproject rivier, boot, stad

Het kunstproject rivier, boot, stad is de laatste stap in de herinrichting van het Hofkwartier. Het geeft de (wandel)route tussen het Dordrechts Museum, Cinema The Movies en Het Hof van Nederland een aantrekkelijke uitstraling.

Het gebied wordt fraaier door de kunst die er komt. Deze kunstwerken (sculpturen) ontstaan uit brokstukken van de speciaal hiervoor gebouwde boot (een hektjalk). Mensen trekken de boot door de smalle straatjes. De boot gaat van de tuin van het Dordrechts Museum naar het Hof van Nederland. Onderweg valt de boot gecontroleerd uit elkaar.

Het is de bedoeling dat de boot bij de start van de tocht door het hek van het Museum heen gaat. Hiervoor halen we een paar delen van dit oude hek eerst zorgvuldig weg. Ze worden bewaard goed bewaard in het Stadsdepot. Daarna bouwen we een 'nepmuur' waar de boot doorheen kan breken. Dat gebeurt tijdens een speciaal evenement dit najaar. 

Over dit evenement is wat onrust in de stad ontstaan. Mensen hebben vragen over het kapot maken van het schip en van het hek bij het museum. Veel mensen vragen zich af of wel nodig is en vinden het zonde. Er zijn verhalen over verschenen in de kranten en op nieuwssites. 

Vragen & antwoorden

We begrijpen dat er veel vragen zijn. Daarom is een lijst gemaakt van vragen uit de stad met daarop een antwoord. Wilt u weten wat de gedachte van kunstenaar Edward Clydesdale Thomson is? Of bent u benieuwd wat de gemeente ervan vindt? Of wilt u weten wat dit project kost? Hieronder vindt u de antwoorden op deze en andere vragen. Meer informatie over het kunstproject vindt u ook op www.rivierbootstad.nl

Hoe is het project rivier, boot, stad ontstaan en wat wil de gemeente hiermee bereiken?

Het project is de afsluiting van de herinrichting van de historische wijk het Hofkwartier. Het doel is om het Dordrechts Museum, Cinema The Movies en Het Hof van Nederland op een aantrekkelijke manier met elkaar te verbinden. De (wandel)route tussen de drie wordt fraaier door de kunst die er komt.

Wie de opdrachtgever?

De opdrachtgever is het Dordrechts Museum. Het museum is verantwoordelijk voor kunst in de openbare ruimte.

Wat kost dit project eigenlijk?

Als gemeente dragen we € 170.000,- bij. Om het totale kunstbudget te verhogen zijn aanvragen gedaan bij fondsen en sponsors gezocht. Op dit moment is het kunstbudget dankziij de financiele steun van landelijke fondsen als Mondriaanfonds, Prins Bernhard Cultuurfonds en BankGiro Loterijfonds verdubbeld. Er lopen nog aanvragen voor aanvullende financiering waarmee we het totale budget voor het project hopen te verhogen.

Waarom moet het schip nou per se door het hek heen?

Het kunstwerk rivier, boot, stad weerspiegelt de vergankelijkheid van het leven. Aan de andere kant viert het project wat mogelijk is door middel van collectieve inspanning. Het evenement waarbij het schip versleept wordt is een mythisch verhaal. Het gaat over een onmogelijke reis van een enorm schip door de smalle straten van het Hofkwartier. Dit verhaal wordt na het evenement naverteld door de sporen die het schip achterlaat. Dat gebeurt in de vorm van een serie sculpturen in het Hofkwartier. Schrijvers denken lang na over de eerste zin van hun boek: die vertelt de lezer iets over de rest van het verhaal. Dat geldt ook voor de eerste sculptuur in de serie. Het is een samenvatting van de rest van het verhaal dat verderop in het Hofkwartier te zien is. Het schip dat door het hek breekt is een dramatisch gebaar. Het lijkt gevaarlijk, spannend, tragisch maar het zal in zijn praktische uitvoering niet gevaarlijk zijn. Het verhaal vertelt over de schoonheid van 'verwoesting'. Het schip breekt met het oude om een nieuw verhaal te vertellen. De handeling van het oversteken van de drempel van het museum, de openbare ruimte in, is een symbolische daad van collectieve kracht. 

Hoe oud zijn het hek en de/muur bij het Dordrechts Museum?

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft het gehele museumcomplex aangemerkt als Rijksmonument. Daar hoort ook het hek bij. Het Agnietenklooster en het Heilige Geest- En Pesthuis zijn in 1852 door gemeentearchitect G.N. Itz verbouwd tot Stads Geneeskundige Gesticht voor Krankzinnigen. In 1902-1904 werd het complex ingericht tot Gemeentemuseum. Het hekwerk is toen geplaatst.

Welke (historische/monumentale) waarde heeft het hek?

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zegt er dit over:
-    Het museumcomplex, oorspronkelijk krankzinnigengesticht, is van algemeen belang vanwege de architectuurhistorische en cultuurhistorische waarde en vanwege de stedenbouwkundige waarde.
-    Het museumcomplex is van cultuurhistorisch belang vanwege de diverse bijzondere functies die het in de loop der eeuwen heeft gehad.
-    Het complex is van architectuurhistorisch belang als een goed voorbeeld van een voor de bouwtijd karakteristieke bouwstijl, als een representatief werk uit het oeuvre van de Dordtse gemeentearchitect G.N. Itz, en vanwege de afleesbaarheid van de bouwgeschiedenis.
-    Het museumcomplex heeft ensemblewaarde vanwege de visuele en functionele samenhang tussen de vleugels van het complex en het hekwerk. Het complex heeft stedenbouwkundige waarde als een monumentaal onderdeel van de beschermde historische binnenstad.
-    Het complex is tevens van belang vanwege de herkenbaarheid en de grote mate van gaafheid van het exterieur

Wat is precies de bedoeling? Hoe komt het eruit te zien na het evenement?

Tijdens het evenement breekt het schip door een replica van het hek uit de tuin van het Dordrechts Museum. Een belangrijk moment: het schip breekt los van zijn afzender en begint zijn eigen reis. De boeg van het schip gaat door een gedeelte van de tuinmuur en door het metalen hekwerk heen. Na afloop van het evenement worden de sporen van de doorbraak zorgvuldig gedocumenteerd door middel van 3D-fotografie.
Met deze sporen en de eerder gemaakte simulatie van de breuk die het schip maakt, wordt een 3D-tekening gemaakt. Het bedrijf MeestersIn maakt aan de hand daarvan een nieuwe tuinmuur. Een robotarm houwt daarna het gat uit de nieuwe muur dat de boeg van het schip heeft geslagen. Boven de muur wordt weer een hekwerk geplaatst. Op de plek waar het schip door het hek brak, geven nieuwe spijlen de vorm van de boeg aan. De langere spijlen vullen het gat in de gemetselde muur eronder op. Een afdruk van het schip is in de spijlen te zien. Precies daar waar het schip door de spijlen ging, komen bronzen spijlen die net wat dikker en van ander materiaal zijn. 

Hoe lang blijft het zo?

Kunstenaar Edward Clydesdale Thomson heeft de opdracht gekregen een (semi-)permanente serie sculpturen te ontwerpen voor het Hofkwartier. Dit betekent dat de kunstwerken meerdere jaren te zien zijn in de stad. Als het nodig is, kunnen we weghalen en de oude situatie herstellen. De kunstenaar wil niet zomaar allerlei objecten een plek geven in de overvolle publieke ruimte. Hij wil ze verwerken in een verhaal dat door de gemeenschap wordt gedragen. Bij de bouw en het verplaatsen van het schip zijn zoveel mogelijk Dordtenaren betrokken. Het kunstwerk krijgt meer zeggingskracht wanneer het langer de kans krijgt om onderdeel te te worden van het stedelijke leven. Dat gebeurt ook wanneer het verhaal ervan en het evenement waarvan Dordtenaren getuige waren, de kans krijgt om aan een nieuwe generatie te worden doorverteld.
De Welstandscommissie en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed doen binnenkort een uitspraak over de instandhoudingstermijn en inhoud.

Blijven er (zichtbare) sporen achter als het hek wordt hersteld?

Het hekwerk wordt langzaam gedemonteerd. Het wordt van boven naar beneden uitgenomen, waarbij al het materiaal behouden blijft en wordt opgeslagen. De welstandscommissie en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) hebben de omkeerbaarheid ook als voorwaarde gesteld. Een specialistisch, gecertificeerd bedrijf voert de werkzaamheden uit. Er is geen enkel risico op onherstelbare schade. Er is een zeer kleine kans op schade bij het terugplaatsen van het hek na de afgesproken termijn. Te denken valt aan al bestaande schade door verwering die bij de werkzaamheden aan het licht komt.

Wat kost het om het hek te demonteren, op te slaan en terug te plaatsen?

Het vervangen van het hek door een nieuw tijdelijk hek is volledig opgenomen in de begroting en dekking van het kunstproject. Het uitnemen van het bestaande deel van het hek is begroot op € 10.333,-. Het (stenen en bronzen) hekwerk dat vervolgens wordt ingepast kost € 13.500,-. Het terugplaatsen van het hek is ingeschat op € 10.000,-. De gemeente betaalt een deel van de kosten. Het overige geld komt van de nationale cultuurfondsen als het Mondriaan Fonds.

Ik zie liever dat ons belastinggeld gaat naar armoedebestrijding, zorg of onderwijs. Dit is toch kapitaalvernietiging?

De gemeente geeft geld uit op vele terreinen. Van aanleg en onderhoud van wegen tot jeugdzorg, van sport tot riolering, van werkgelegenheid tot onderwijs. De gemeente hecht ook belang aan cultuur in de stad. Dat gaat in de vorm van subsidie naar instellingen als Schouwburg Kunstmin en het Dordrechts Museum, naar culturele educatie, maar ook naar kunst in de openbare ruimte. De gemeente wil met kunst de kwaliteit van de openbare ruimte verbeteren en de belevingswaarde van de gebouwde omgeving verhogen.

Wie geeft hier toestemming voor?

Het kunstproject rivier, boot, stad is één van de laatste onderdelen van het programma Hofkwartier. De gemeenteraad heeft met dit programma ingestemd en er geld voor beschikbaar gesteld. Voor het vervangen van een deel van de tuinmuur is een omgevingsvergunning vereist, omdat er wat aan een rijksmonument verandert. De aanvraag voor de vergunning is ingediend.

Het verlenen van een omgevingsvergunning is aan het college van burgemeester en wethouders. De uitvoering van de vergunningsprocedure loopt via de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid. Onderdeel van de procedure is een advies van de Welstands- en monumentencommissie en van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE).

Wat vinden de gemeenteraad en de wethouder hiervan?

De gemeenteraad is akkoord gegaan met het programma Hofkwartier. De uitvoering ligt bij het college. De gemeenteraad heeft niet over de inhoud van dit kunstproject gesproken. Inmiddels heeft één fractie (de VVD) wel schriftelijke vragen gesteld over het project. Burgemeester en wethouders zullen deze vragen beantwoorden. De wethouder heeft ingestemd met het kunstproject rivier, boot, stad. Voor de omgevingsvergunning voor de ingreep bij de tuinmuur wacht hij het advies van de Welstands- en monumentencommissie en de RCE af.

Ik mag nog geen spijker in mijn monumentale pand slaan…Waarom mag dit wel? 

Elke ingreep aan een monument waarvoor een vergunning nodig is, leggen we voor aan de Welstands- en monumentencommissie. Die laat zich daarbij adviseren door het team Monumentenzorg en Archeologie van de gemeente. Dordrecht is zuinig op de 2000 Rijks- en gemeentelijke monumenten in de stad. Dat betekent niet dat er nooit wat aan verbouwd mag worden. De afgelopen jaren zijn er bijzondere verbouwingen geweest aan onder meer Energiehuis, gebouw De Holland en Schouwburg Kunstmin. Eén van de afwegingen bij verbouwingen is of de ingreep later terug te draaien is, zodat de oorspronkelijke toestand kan worden hersteld. Bij de tuinmuur van het Dordrechts Museum is dat duidelijk het geval. De originele muur wordt opgeslagen in het Stadsdepot. 

Wat doet de gemeente/het museum met de 2 petities? 

Het gebeurt wel vaker dat kunst in de openbare ruimte veel reacties oproept. Denk aan het beeld van Willem van Oranje. Voor het project rivier, boot, stad is een zorgvuldig participatietraject doorlopen. Bewoners zijn erbij betrokken. Pas in een heel laat stadium is er weerstand ontstaan. Het is aan het college van burgemeester en wethouders om te bepalen wat het met de reacties uit de stad doet.  

Waarom eerst een schip bouwen en dan kapot laten gaan?

De vraag of het niet zonde is om het schip kapot te laten gaan is een logische. We willen vasthouden aan zijn schoonheid. We geven schepen namen, staren naar hun trage beweging over het water en we bewonderen hun kracht en constructie. Een schip dat vergaat heeft iets emotioneels en tragisch. Maar er zit ook schoonheid in verwoesting. Daarin ervaar je het moment van transformatie en het verlopen van de tijd. 

Kunst biedt ons handvatten waarmee we kunnen reflecteren op het leven. Elk schip heeft zijn doel. Sommige vervoeren goederen, andere zijn pleziervaartuigen. In dit geval is het schip gebouwd om iets onmogelijks te doen en vertelt daarmee een verhaal. Een verhaal dat begint met de geschiedenis van Dordrecht en de verbinding met de binnenvaart. Het is een verhaal dat wordt uitgedragen door de teams van vrijwilligers die het schip bouwen en door de smalle straatjes slepen. Het laat zijn sporen achterlaat in de houten romp terwijl het schip uit elkaar valt in de straatjes. Keer op keer wordt het verhaal verteld door de in brons gegoten fragmenten van de boot die zichtbaar zullen blijven langs de route. 

Het schip wordt zwartgeblakerd. Waarom gebeurt dat?

Het schip wordt gebouwd zoals schepen jaren geleden werden gebouwd. In de constructie zijn het oude ambacht en het mensenwerk te zien. Het schip wordt echter niet gebouwd om te varen, of om heel te blijven. Het wordt gebouwd als kunstwerk. Met het zwartblakeren van het schip komt het los van zijn oorspronkelijke functie en wordt het een op zichzelf staand object, een kunstwerk.
In elke fase van het project vieren we transformatie. De hele boomstammen die arriveerden voordat ze in planken werden gezaagd. Het uitsnijden van deze planken in een schip. De verkoling van het schip abstraheert het van zijn oorspronkelijke functie. De dramatische transformatie tijdens het evenement van het schip dat in fragmenten uiteenvalt. Het gieten van deze fragmenten tot bronzen sculpturen. In de sculpturen zullen al deze lagen van transformatie zich openbaren. 

Hoe lang gaat het evenement duren?

Het verslepen van het schip van het Dordrechts Museum naar het Hof van Nederland gebeurt - onder voorbehoud - op 9 oktober tussen 10.00 en 18.00 uur. Voor het evenement worden de Museumstraat en omgeving afgesloten. Wel blijft het gebied bereikbaar voor hulpdiensten en bestemmingsverkeer. 

Worden de brokstukken van het schip meteen opgeruimd?

De brokstukken zullen direct na afloop van het evenement gedocumenteerd worden. Ze worden vervolgens overgebracht naar de studio van de kunstenaar om omgewerkt te worden tot sculpturen. De brokstukken zullen uiterlijk 10 oktober weg zijn. De sculpturen worden in 2022 aangebracht langs de route. 

Wat gebeurt er met het speelplaatsje?

De gemeente wil het speelplaatsje aan de Augustijnenkamp vernieuwen. Hiervoor zijn gesprekken gaande met meerdere partijen. Kunstenaar Edward Clydesdale Thomson is bij dit proces betrokken. Hij is gevraagd na te denken over een ontwerp voor een nieuw speeltoestel. De gesprekken bevinden zich nog in de verkennende fase. Wanneer een sculptuur onderdeel wordt van het speelplaatsje zal dat zijn in de vorm van een speelobject dat bijdraagt aan het speelplezier van de kinderen. Zo slaan we twee vliegen in één klap. Het speelplaatsje wordt vernieuwd en het krijgt tegelijkertijd een 'kunst-speelobject' binnen het project rivier, boot stad. 

Is een 'kunst-speelobject' wel veilig genoeg?

Speelobjecten moeten vanzelfsprekend voldoen aan de geldende Europese regelgeving rondom speeltoestellen. Hiermee wordt bij het ontwerpen rekening gehouden. Waar nodig schakelen we experts in. Het nieuwe speelobject krijgt een meer bijzondere vorm dan de standaard speelobjecten, maar voldoet aan de Europese regelgeving en daarmee aan de veiligheidseisen. 
De sculpturen van het kunsdtproject worden in de loop van 2022 opgeleverd. Omdat er bij het speeltoestel meerdere partijen betrokken zijn, kan de oplevering van het speeltoestel wat meer tijd in beslag nemen. 

Hebben omwonenden hier nog iets over te zeggen?

Wanneer de plannen voor het speelplaatsje een concretere vorm hebben, leggen we die aan de omwonenden voor. Zij krijgen de kans hierop te reageren. Het is van belang dat de sculptuur een verbetering oplevert ten opzichte van de huidige situatie. Feedback van de gebruikers en omwonenden van het speelplaatsje is daarom te zijner tijd zeer gewenst.